چکیده مقاله

برای مشاهدۀ نسخۀ PDF مقاله اینجا را کلیک کنید 

 

مقدّمه

      امروزه پیشرفت های روز افزون در زمینة علوم رایانه ای و ظهور و گسترش شبکه های اطلاع رسانی بویژه اینترنت ، امکانات و روش های تازه ای را پیش روی برنامه ریزان و مجریان برنامه های آموزشی قرار داده و مشکلات گذشته در عرصة آموزش خصوصاً محدودیت های ناشی از مکان و زمان یادگیری را کمرنگ کرده است .

یادگیری الکترونیکی یا e-Learning یکی از روش های جدید آموزشی مبتنی بر فنّاوری اطّلاعاتی و ارتباطی است که درآن از ابزارهای الکترونیکی اعم از شنیداری ، دیداری ، رایانه ای و شبکه ای برای یادگیری استفاده می شود . در این شیوه محتوای درس در چارچوب یک برنامة آموزشی و با استفاده از عناصر متنی ، صوتی ، تصویری و گرافیکی به صورت جذاب تهیه می شود و در شبکة اینترنت قرار می گیرد . دانشجویان متقاضی که در نقاط مختلف جهان پراکنده اند ، پس از ثبت نام و پذیرش شدن به استادی معرفی می شوند که می تواند در هر شهر یا کشوری زندگی کند. دانشجو ضمن استفاده از محتوای درس ، با بهره گیری از امکاناتی مانند چت یا ایمیل زیر نظر استادی قرار می گیرد که هدایت تحصیلی او را برعهده دارد و با نظارت بر روند آموزش ، او را در امر یادگیری کمک و راهنمایی می کند و با برگزاری آزمون های مستمر ، میزان پیشرفت تحصیلی او را ارزیابی می نماید . این شیوه در دو دهه گذشته در مؤسسات آموزشی کشورهای مختلف تجربه شده و مورد ارزیابی قرار گرفته است و امروزه در بسیاری از مؤسسات آموزشی معتبر بین المللی مورد استفاده قرار می گیرد.

در این مقاله ضمن اشاره به جایگاه یادگیری الکترونیکی ، به ضرورت و اهمّیّت بهره گیری از این شیوه در آموزش زبان فارسی برای خارجیان پرداخته می شود و ضمن بیان مزایا و مشکلات آن ، ویژگی های یک برنامه درسی الکترونیکی مطلوب برای یادگیری زبان فارسی توضیح داده می شود .

 

ضرورت و مزایای این شیوه

زبان فارسی ، زبان رسمی کشورهای ایران ، تاجیکستان و افغانستان و زبان رایج در پاکستان و هند و دومین زبان رسمی مسلمانان جهان است . فراگیری این زبان ، به علّت آنکه پیشینه ای پربار دارد و حامل فرهنگ و تمدّن دیرینه ای است  همیشه مورد توجّه ملتّهای دیگر بوده است . امروزه که روابط اقتصادی ، علمی ، فرهنگی و سیاسی فارسی زبانان با سایر ملل بسیار گسترش یافته است تمایل به یادگیری زبان فارسی در میان سایر ملل رو به افزایش است . برنامه ریزی مناسب و پاسخگویی به نیاز و علاقة خارجیان برای یادگیری زبان فارسی ، زمینه ساز توسعة روابط اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی میان ملّت ایران و مردم جهان می شود و موجب می گردد تا دانشجویان خارجی برای تحصیل در ایران در رشته های گوناگون ترغیب و تشویق شوند .

با توجه به افزایش روز افزون علاقه مندان به یادگیری زبان فارسی و پراکندگی جغرافیایی محل زندگی آنان در کشورهای مختلف ، اکتفا کردن به آموزش سنّتی ( تدریس حضوری) پاسخگوی نیاز فعلی و آینده نیست . از این رو ، سرمایه گذاری جهت  استفاده از این شیوه و برنامه ریزی برای آموزش اینترنتی زبان فارسی به غیر فارسی زبانان امری ضروری است .

Learning –e اگرچه شیوة مناسبی برای یادگیری همه دروس بویژه دروس عملی نیست امّا شیوة خوبی برای یادگیری دروس نظری بویژه دروسی است که یادگیری آنها به تکرارشدن مباحث نیاز دارد از این رو ، استفاده از این شیوه در یادگیری زبان کاربرد موفقیت آمیزی خواهد داشت و  بهره گیری از آن در آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان مزایای زیادی به دنبال خواهد داشت و فرصت های جدیدی را برای گسترش زبان فارسی ایجاد خواهد کرد که از جملة آنها  موارد زیر است :

1- محیط یادگیری الکترونیکی همیشه در دسترس است و در هر زمان که زبان آموز فرصت داشته باشد و در هر لحظه که بخواهد می تواند به یادگیری زبان فارسی بپردازد .

2- با استفاده از این شیوه ، دسترسی به محتوای دروس از هر مکانی امکان پذیر می شود .

3- امکان آموزش گروه زیادی از زبان آموزان به صورت همزمان به وجود می آید .

4- با استفاده از این شیوه هزینه های آموزش زبان فارسی در محدودة جغرافیایی خارج از ایران بسیار کاهش می یابد .

5- در این شیوه جریان آموزش زبان فارسی بسیار انعطاف پذیر می شود و امکان تکرار شدن مباحث درسی به دفعات مورد نیاز وجود خواهد داشت .

6- با استفاده از این شیوه می توان از استادان برجسته و با تجربه در آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان در هر کجا که حضور داشته باشند بهره گرفت .

7- در این شیوه با استفاده از امکانات Multimedia یادگیری زبان آموزان عمیق تر می شود و مطالب ، بیشتر در ذهن زبان آموزان باقی می ماند.

8- امکان برقراری ارتباط بین فارسی آموزانی که در مناطق مختلف جغرافیایی زندگی می کنند از طریق شرکت در مباحثات گروهی ( به صورت همزمان یا ناهمزمان ) فراهم می شود .

9- با استفاده از این شیوه می توان دانش افزایی دانش آموختگان زبان فارسی و استادان        غیر فارسی زبان را نیز در قالب دوره های آموزشی مستمر برنامه ریزی و اجرا کرد .

 


موانع و مشکلات

     شیوة یادگیری الکترونیکی زبان فارسی بویژه برای کسانی که در خارج از فضای       فرهنگیـ اجتماعی سرزمین های فارسی زبان زندگی می کنند با مشکلات و موانعی روبروست که لازم است مورد شناسایی قرار گیرند و برای رفع یا کاهش آنها تدابیری اندیشیده شود . موارد زیر مهمترین موانع به شمار می روند :

1- فقدان فرهنگ استفاده از یادگیری الکترونیکی بویژه درکشورهایی که تمایل به یادگیری زبان فارسی در آنها بیشتر است مثل کشورهای جهان سوم . به علاوه زبان آموز برای استفاده از این شیوه نیازمند مواد اطلاعاتی و داشتن مهارت کافی در استفاده از فناوری های اطّلاعاتی و ارتباطی است .

2- وجود محدودیت های محیط الکترونیکی و ناسازگاری آن با الزامات خط فارسی .

3-  متفاوت بودن زبان مادری زبان آموزان در سرزمین های مختلف به طوری که بعضی از   زبان ها از جهت ساختار زبانی به زبان فارسی نزدیک اند اما ساختار بعضی از آنها هیچ گونه قرابتی با زبان فارسی ندارد .

4- وجود نداشتن تعامل چهره به چهره میان زبان آموز و استاد . این امر موجب می شود تا استاد کمتر بتواند با استفاده از رفتارهای شخصی بر زبان آموز تأثیر بگذارد و او را با توجه به استعداد و توانایی اش سریعتر به هدف برساند به علاوه نبودِ ارتباط انسانی به صورت حضوری میان      زبان آموز با فارسی زبانان یا سایر زبان آموزان بر روند یادگیری زبان تأثیر منفی دارد .

5- گوناگون بودن زمینه های فرهنگی و فکری وتجربیات عاطفی زبان آموزانی که در کشورهای مختلف زندگی می کنند و وجود تفاوتهای رفتاری و فرهنگی میان جامعة زبان آموزان با                شیوه های زندگی در ایران .

6- پایبند باقی نماندن زبان آموزان به روند برنامه درسی و آسیب پذیر بودن نظم و استمرار آموزشی که عامل مهمّی برای موفقیت در یادگیری به شمار می رود .

7- وجود موانع در ارزشیابی و سنجش مطمئن از راه دور بر میزان پیشرفت یادگیری زبان آموز .

 

ویژگیهای برنامه درسی

در تهیه برنامه درسی الکترونیکی برای آموزش زبان فارسی به خارجیان توجه به موارد زیر ضروری است :

1- یادگیری هر زبان مستلزم چهار مهارت است : خواندن  ، نوشتن ، گوش دادن و حرف زدن . 

کودکان زبان مادری را ابتدا از طریق گوش دادن وحرف زدن یاد می گیرند و سپس خواندن و نوشتن را در مدارس می آموزند اما یادگیری بزرگسالان با توجه به شرایط آنان تا اندازه ای متفاوت است. برنامة درسی مطلوب برای آموزش زبان فارسی ، برنامه ای است که بر هر چهار مهارت استوار باشد و در آن میزان توجه به هریک از مهارت ها با توجّه به خصوصیات گروه های مختلف از فارسی آموزان خارجی تغییر پیدا کند ، زیرا فارسی آموزان خارجی را می توان به چهار دسته تقسیم کرد :

 الف  زبان آموزانی که زبان مادری شان شاخه ای  از زبان فارسی است ونظام نوشتاری فارسی دارند مثل پاکستانی ها و افغان ها .

ب  زبان آموزانی که زبان مادری آنان به زبان فارسی نزدیک است ولی از نظام نوشتاری دیگری استفاده می کنند همچون مردم هند و بنگلادش .

ج - زبان آموزانی که به زبانی غیر از فارسی تکلّم می کنند ولی نظام نوشتاری شان همچون فارسی است مثل عرب زنان .

د- زبان آموزانی که زبان و خطی متفاوت با فارسی دارند مثل روس ها و اروپائیان ( ذوالفقاری ، 1384)

برنامه درسی باید طوری طرّاحی شود تا تفاوتهای هریک از این گروهها در یادگیری زبان فارسی درنظر گرفته شود زیرا عرب زبانان به علت اشتراک خط با زبان فارسی مهارت های خواندن ونوشتن را بسیار سریعتر یاد می گیرند در حالی که روس ها و اروپائیان مهارت های شنیداری و گفتاری زبان فارسی را راحت تر از نوشتن وخواندن می آموزند وسرعت فراگیری پاکستانی ها در هر چهار مهارت بیشتر است .

2- برنامه درسی باید دارای سطوح مختلفی باشد که همدیگر را تکمیل کنند . این برنامه بهتر است دارای چهار سطح مقدماتی ، متوسطه ، نیمه پیشرفته و پیشرفته باشد به طوری که آموزش مراحل نیمه پیشرفته و پیشرفته صددرصد به زبان فارسی ارائه شود و از زبان واسطه ای کمک گرفته نشود .

3- این اعتقاد در بین عموم زبان آموزان وجود دارد که هر زبانی را باید با حضور در جامعه ای یاد گرفت که آن زبان در آن تکلّم می شود، به همین سبب امروزه مدل «یادگیری مبتنی بر جامعه» که در آن با رویکرد ارتباطی به مقولة آموزش زبان نگریسته می شود اهمیت فراوان یافته است (Wallcace , 1999 ) . بدیهی است که یادگیری الکترونیکی زبان فارسی از طریق اینترنت در خارج از محیط زندگی فارسی زبانان و بدون حضور فیزیکی استاد و سایر زبان آموزان در کنار فارسی آموز ، زمانی می تواند با موفّقیت همراه باشد که برنامة الکترونیکی تهیه شده بتواند     جامعه ای مجازی از محیط زندگی فارسی زبانان برای فارسی آموز خارجی بازسازی کند که در آن ، زبان آموز خود را شهروند شبکه ای و مجازی کشور فارسی زبان بداند و با مشارکت در یک فعالیّت جمعی مجازی زبان فارسی را بیاموزد .

این امر مستلزم جامعیت برنامه درسی است . در این برنامه باید زبان آموز در کلاس مجازی شرکت کند ؛ با دوستان مجازی ( اعم از فارسی زبانان یا فارسی آموزان خارجی ) چت وگفتگوی زنده داشته باشد ، در وبلاگ خوانی و وبلاگ نویسی مشارکت داده شود  ؛ با کتابخانه های مجازی فارسی زبان آشنا شود و از کتاب ها و مجلات الکترونیکی استفاده کند ؛ به فرهنگ های لغت در محیط برنامه دسترسی داشته باشد ؛ بتواند فیلم های فارسی زیر نویس شده را از طریق اینترنت در اختیار داشته باشد و ببیند .  مهمتر از همه اینکه باید پایگاه های اطلاعاتی فارسی زبان را در       زمینه های تجاری ، فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی بشناسد و نیازهای اطلاعاتی خود را از طریق آنها برطرف نماید و درصورت لزوم از مراکز تجاری ایرانی به صورت اینترنتی خرید کند .

4- در برنامة درسی باید مجموعه ای از اهداف کلّی و اهداف شناختی ، عاطفی و مهارتی با هم در نظر گرفته شود وبا بهره گیری از رویکردهای گوناگون ، برنامه ای انعطاف پذیر تهیه گردد .

در این میان، توجّه به اهداف عاطفی برای زبان آموزان  خارجی از اهمیت ویژه ای برخوردار است  زیرا e- learning نوعی یادگیری فعّال است و شیوه ای «فراگیر محور» یا « دانشجو محور » است این شیوه برای زبان آموزانی مفید و موفقیت آمیز خواهد بود که انگیزه های لازم را برای فراگیری زبان داشته باشند . حفظ وتقویت انگیزه های زبان آموز وایجاد نگرش مثبت تر نسبت به زبان فارسی و فرهنگ ایرانی از اهداف عاطفی است و نقش مهمی در پیشرفت تحصیلی زبان آموز خواهد داشت که باید هم در تهیة برنامة درسی مورد توجه قرار گیرد و هم استادانی که وظیفة آموزش را در این سیستم به عهده دارند نسبت به این مسأله حساس باشند .

5- از آنجا که استاد و سایر زبان آموزان در کنار فارسی آموز حضور فیزیکی ندارند و او نیز در محیط غیر فارسی زبان زندگی می کند بهتر است مواد آموزشی چاپی از قبیل کتاب و جزوه و... از برنامه درسی حذف نشود و استفادة از آنها به صورت کمک درسی مورد توجه قرارگیرد .

بدیهی است منابع چاپی باید متناسب با شیوة e- learning  تهیه شود و با ساختار برنامه الکترونیکی همخوانی داشته باشد .

6- برنامه درسی طوری طراحی شود که مواد آموزشی روی پایانه های زبان آموزان قابل دسته بندی و عرضه  اطلاعات در آن به صورت آمیزه ای از نرم افزارهای پیوسته (on line )و ناپیوسته (off  line ) باشد .

7- در تهیه برنامه علاوه بر بهره گیری از تجربیات استادان زبان فارسی که سابقة تدریس در خارج از کشور دارند از مشاورة کارشناسان روان شناسی ، جامعه شناسی ، علوم تربیتی و تکنولوژی آموزشی نیز استفاده شود .

 

نتیجه گیری 

شیوة learning e- برای فارسی آموزان خارجی ، اگرچه دارای محدودیت ها  و موانعی است اما در صورت طراحی برنامة درسی مناسب و انتخاب استادان با تجربه ، شیوه ای مناسب برای تحت پوشش قراردادن علاقه مندان به یادگیری زبان فارسی است که در کشورهای مختلف جهان زندگی می کنند .

موفقیت در این امر مستلزم توجه به کیفیت آموزش و توجه داشتن به روش ها، رویکردها و        مدل های گوناگون یادگیری است.

برای کاهش موانع یادگیری نیز می توان با استفاده از روش ترکیبی و تلفیقی ، علاوه بر ارتباط الکترونیکی ، برای مواجهه و تعامل چهره به چهرة زبان آموز با فارسی زبانان نیز برنامه ریزی کرد . برای این کار می توان از مؤسسات آموزشی وابسته به ایران و نمایندگی های فرهنگی ایران در خارج از کشور کمک گرفت .

 

 

 

منابع 

اصنافی ، امیر رضا و علی حمیدی ، « نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در توسعه آموزش و دانش با تأکید بر نقش کتابخانه های مجازی » به نشانی www . irandoc.ac.ir   

  -  ثمره ، یدالله ، آموزش زبان فارسی راهنمای تدریس (آزفا) ، تهران ، هدی ، 1372

 - دبیرخانه شورای گسترش زبان وادبیات فارسی « زبان و ادب فارسی در جهان »، تهران ، دبیرخانه شورای گسترش ،  1375

دیلمقانی ، میترا ، « دانشگاههای مجازی : چالش ها و ضرورت ها » به نشانی

www.icde.net / per /articles /4.htm

ذوالفقاری ، حسن ، « برنامه درسی آموزش زبان فارسی به ملل مسلمان » مجله سخن سمت ، شماره 15 ، پاییز1384

رشیدی ، محمد مهدی و دیگران ، « جامعه اطلاعاتی دانش مدار و آموزش نوین » سایت ایران و جامعه اطلاعاتی به نشانی          www.iranwsis.org

زندی ، بهمن ، زبان آموزی ، تهران ، سمت ، 1383

Wallace. P(1999) The Psychology of the Internet . Cambridge . uk :Cambridge university Press.